Dean Foods, de grootste producent van verse zuivel van de VS, zit al jaren in een neerwaartse spiraal. Het zuivelconcern kampt met aanhoudende dalende melkconsumptie en toenemende concurrentie van private labels. De gevolgen zijn af te lezen aan de omzetontwikkeling. In 2011 bedroeg deze nog $13,1 miljard, in 2018 was de omzet gedaald tot $7,5 miljard.

Uiteindelijk is de melkverwerker in de concurrentiestrijd kopje onder gegaan. Op 12 november viel het doek. Dat was de dag waarop de melkverwerker wereldkundig maakte dat ze ‘Chapter 11’ had aangevraagd. Chapter 11 in de VS is een uitgebreide vorm van uitstel van betaling en biedt bedrijven de mogelijkheid om onder voortzetting van de bedrijfsvoering schulden te reorganiseren en (delen) van het bedrijf te verkopen. En dat is wat Dean Foods gaat doen. Ze praat met Dairy Farmers of America (DFA) over overname van ‘vrijwel alle activa’ van het bedrijf.

Dat is een proces dat wel een jaar kan duren, meldt de melkverwerker. De rechtbank keurde in december een krediet van 850 miljoen dollar goed dat bestaande geldschieters, geleid door de Rabobank, beschikbaar hebben gesteld. Deze zogeheten DIP-financiering zal Dean Foods gebruiken om de productie gaande te houden en sanering en verkoop af te ronden.

In de gesprekken met Dean Foods zal bij Dairy Farmers of America de vraag centraal staan of er muziek zit in een toekomst met de overgenomen activa van de grootste producent van verse zuivelproducten in de VS. Feit is dat DFA erg groot wordt. De coöperatie komt in de top drie van de Global Dairy Top 20, die de Rabobank jaarlijks samenstelt op basis van omzet. In de ranking van 2019 stond DFA op 6 (2 plaatsen gezakt), Dean Foods op 11. Samengesmolten zouden ze na Nestlé op plaats 2 staan, vóór de Franse giganten Lactalis en Danone.

Thuismarkt
Voor wat het waard is. Dean Foods heeft het al jaren moeilijk op de thuismarkt en er zijn geen indicaties dat de marktomstandigheden voor verse zuivel beter worden. Zo daalt de consumptie van verse melk in de VS al decennia gestaag, terwijl die van alternatieve plantaardige dranken (soja, amandel en haver) sterk stijgt. Een trend die volgens analisten (mede) een gevolg is van veranderend gedrag onder met name jongere consumenten (millennials), die zich in hun productkeuzes steeds meer laten leiden door groeiend milieubewustzijn, waarbij zuivel wordt gelinkt aan land- en watergebruik en milieu-impact van mest.

En in het zuivelschap meldden zich steeds meer concurrenten. Zoals Coca-Cola die het premiummerk Fairlife introduceerde, een lactosevrije melk met 50 procent meer eiwit en calcium en 30 procent minder suiker.

Daarnaast heeft Dean Foods te maken met grote retailers die zelf verse zuivel zijn gaan produceren, met eigen aanvoer en melkverwerkingsfabrieken. Deze supermarkgiganten (Kroger, Albertsons, Walmart) verkopen onder eigen label en zetten consumptiemelk regelmatig in om klanten naar de winkels te lokken. Dat betekent: verkopen voor of zelfs onder kostprijs.

Dairy Pure
In dit prijzengeweld van private labels heeft Dean Foods het nakijken. In het voorjaar 2015 lanceerde de producent het merk Dairy Pure, consumptiemelk die het landelijk uitrolde in de VS. Het was een poging van Dean Foods om zijn positie in de krimpende markt van consumptiemelk te versterken. Met kwalitatief goede melk (vers, regionaal en natuurlijk) wilde de producent de consument aan zich binden. Deze strategie bracht geen verlichting. Steeds meer consumenten stapten over naar de almaar goedkopere huismerken van de supermarkten. Het verschil tussen de prijs van private label melk en die van Dairy Pure steeg naar 40 procent, berekende het analistenbureau Bernstein op Wall Street.

Dean Foods verwerkte steeds minder melk en sloot fabrieken. Het besluit van Walmart om zelf zuivel te gaan maken, was een flinke klap voor de melkverwerker. Niet alleen leverde Dean Foods onder private label veel zuivel aan de supermarktketen, de retailer werd ook een belangrijke concurrent in Wisconsin, de melkveestaat van Amerika. In 2018, toen de verwerkingsfabriek van Walmart in Fort Wayne werd opgestart, zegde Dean Foods de leveringscontracten op met meer dan honderd boeren en sloot het opnieuw fabrieken.

“Dean Foods had grotere, concernbrede problemen met de consumptie van zuivelproducten, maar het verlies van de Walmart-leverantie was gewoon iets dat ze er niet bij konden hebben”, zei Mark Stephenson, directeur van het Centre for Dairy Profitability van de Universiteit van Wisconsin.

Joint venture
In de overlevingsstrijd zocht Dean Foods naar nieuwe kansen in het zuivelschap. Zo richtte het concern een joint venture op met CROPP, de grootste coöperatie van biologische melkveehouders in de VS, voor de afzet van de biologische consumptiemelk Organic Valley. Over de grens oriënteerde de zuivelproducent zich op een overname van a2 Milk Company, de Nieuw-Zeelandse producent van babyvoeding en consumptiemelk op basis van melk met het type eiwit betacaseïne A2. Het kwam er niet van. Wel kocht Dean Foods een meerderheidsbelang in Good Karma Foods, dat alternatieven voor lijnzaadmelk en yoghurt maakt, en Uncle Matt’s, een Amerikaanse fabrikant van biologische sapproducten.

Het bracht geen soelaas, zoals ook de kostenreductie- en productie-efficientieprogramma’s dat niet deden. Dean Foods boekte in 2018 een nettoverlies van $327,4 miljoen op basis van een omzet van $7,5 miljard. Het was de grootste min in zeven jaar. Analisten stelden vast dat de zuivelproducent ondanks de acquisities, nog altijd afhankelijk was van de verkoop van consumptiemelk (67 procent van de omzet), waarvan meer de helft onder private label werd geleverd. Een recept voor aanhoudend verlies.

In februari vorig jaar kondigde het concern een evaluatie van de bedrijfsstrategie aan. Zeven maanden later werd de nieuwe ceo Eric Berigause aangesteld. Hij kondigde op 12 november aan dat ‘Chapter 11’ was aangevraagd, wat de opmaat moet zijn tot verkoop van Dean Foods aan DFA. Berigause zei: “Ondanks onze inspanningen om ons bedrijf flexibeler en kostenefficiënter te maken, hebben we nog steeds te maken met een uitdagende markt die wordt gekenmerkt door aanhoudende dalingen van de consumptie van verse melk.”

EEN GROTE SPELER

Dean Foods (hoofdkantoor in Dallas) heeft 16.000 mensen in dienst en heeft nog 60 verwerkingsfaciliteiten in het hele land (het waren er 100). Belangrijkste product is consumptiemelk. Volgens het jaarverslag 2018 realiseerde Dean Foods 67 procent van zijn omzet ($7,5 miljard) met de verkoop van consumptiemelk, 15 procent kwam uit ijs, 6 procent uit verse room en 3 procent creamer.
DFA (hoofdkantoor in Kansas City) is een nationale coöperatie met zo’n 14.000 leden. Zij nemen in 48 staten ongeveer 30 procent van de totale melkproductie in de VS voor hun rekening. DFA verwerkt melk in een kleine 50 fabrieken verdeeld over het hele land. In 2018 realiseerde de coöperatie een nettowinst van $108,5 miljoen bij een omzet van $13,6 miljard. Dat was ruim een miljard dollar minder dan in 2017 ($14,7 miljard). Een gevolg van de lagere melkprijs, zo was de uitleg.
Dat Dean Foods met DFA praat over overname is voor de hand liggend. De zuivelproducent verwerkt veel melk van melkveebedrijven die lid zijn van DFA. Bovendien staat de verwerker naar verluidt nog voor $173 miljoen in het krijt bij de coöperatie.
Als de overname doorgaat ontstaat een grote speler. Niet iedereen is daar blij mee. Darin Von Ruden, president van de Wisconsin Farmers Union, zegt tegen Associated Press dat hij zich zorgen maakt. “Het zijn twee van de vijf grootste bedrijven in het land. Als ze consolidatie invullen door samen te gaan, is dat dan goed voor producenten? Het antwoord is waarschijnlijk nee.”

Dames en heren*, er waren voor de verkiezing van de Gouden Greep 2016 33 inzendingen te beoordelen. Ruim minder dan de jaren ervoor. De oogst was, om in termen te blijven, mager. De stroom kwam zo laat op gang dat ik even twijfelde of de Gouden Greep dit jaar wel vergeven zou moeten worden. Met een aantal bijdragen dat ruim na de deadline werd ingezonden was er toch het aantal serieuze inzendingen dat deze prijs verdient.

En de kwaliteit was goed. De jury was opgetogen over het niveau. Een flink aantal producties had een multimediale opzet, de eindredactionele bewerking van artikelen (intro, koppen, bijschriften, etc) was deze keer beter verzorgd en er was flink graafwerk verricht met een kritische blik. De term onderzoeksjournalistiek viel in het juryberaad. “Meer dan andere jaren en dat moet je apart vermelden!” U merkt het, voor u staat een eenvoudige boodschappenjongen die u bericht van het slagveld.

De jury had aan de finale beoordeling welke van de producties boven het gemiddelde van de inzendingen uitstaken een flinke kluif. Producties verschilden enorm in aanpak en uitwerking en bij een breed aanbod van goede kwaliteit is de onderbouwing van het oordeel een kwestie van langdurig wikken en wegen, met een zoektocht naar relevante journalistieke argumenten.

En daarmee kom ik weer bij de discussie over de grenzen van de journalistiek. Want is een verkiezing van de bedrijfsopvolger journalistiek? Of is het infotainment? Uw voorzitter, klassiek geschoold en gezien zijn leeftijd op weg naar de verzuringsfase, zag in het beraad wat fanatieke trekjes om de mond tijdens het debat. Van de rekkelijken, welteverstaan.

De Opvolger, een inzending van weekblad Boerderij, is wel degelijk een vorm van journalistiek, werd betoogd. Want de productie, met een scheut Boer zoekt Vrouw en een vleug Wie is de Mol, is een format met journalistieke elementen. In de verkiezing komen allerlei aspecten van de melkveehouderij (innoveren, communiceren, vakmanschap, ondernemen) voorbij in de bedrijfsopvolging, een zeer relevant onderwerp in de sector. En de productie is bovendien multimediaal van opzet, met artikelen in magazine en op website plus video’s op eigen website plus Youtube en verder Twitter, Facebook en Instagram. Wil de inhoud haar aantrekkingskracht behouden dan moet de verpakking veranderen, zei acteur en toneelschrijver Noël Coward al. En dat is wat Boerderij doet met De Opvolger. De jury waardeert die vernieuwing, want ze is essentieel in een vak dat zichzelf opnieuw aan het uitvinden is.

Dames en heren, zoals gezegd 33 inzendingen. Acht daarvan zijn genomineerd in de drie categorieën. Ik zal deze nominaties kort van jurycommentaar voorzien. De makers van de overige producties krijgen in notendop de visie van de jury in hun mailbox.

In de categorie journalistieke producties vier nominaties.

Edwin Timmer schreef voor Boerderij Vandaag een serie over de Amerikaanse verkiezingen. Zes aangeleverde artikelen, gepubliceerd in de zomer. Timmer plaatste de Amerikaanse verkiezingen binnen de agrarische context. Met de goed geschreven en vlot te lezen serie wist Edwin in de immense media-aandacht een interessante aspecten te belichten van de Amerikaanse verkiezingen. Daarbij duidde hij accuraat controversiële uitspraken en beloften, zoals het plan van de latere president Trump om een muur te bouwen tussen Mexico en de VS om illegale Mexicanen, in groten getale werkzaam in de landbouw, te weren.

Hidde Boersma maakte een productie over gentechnologie. Hij schreef voor de bijlage Sir Edmund Volkskrant een artikel over gentech versus spuiten, getiteld Liever gentech dan gif en armoede. Waar India en andere landen in de regio de deur dichthouden voor gentechgewassen, laat Bangladesh deze techniek toe. Het straatarme land (prefers to follow science) heeft er zijn hoop op gevestigd. Hidde Boersma beschrijft in een evenwichtig verhaal hoe de gentechaubergine het inkomen van de telers opkrikt en duurzaam boeren in Bangladesh dichterbij brengt, een mooi document dat een andere kant laten zien van de in onze regio veelvuldig verfoeide genteelt. Het artikel kreeg op Volkskrant.nl een digitale versie. Op Vimeo is een documentaire van 52 minuten geplaatst, later uitgezonden op NPO, waarbij Boersma vriend en filmmaker Karsten de Vreugd, verklaard tegenstander van gentech, meeneemt naar Bangladesh om hem de gentechteelt in de praktijk te laten zien.

Martijn Knuivers maakte een productie over het spuiten van Koperoxichloride in biologische aardappelen. Acht bijdragen in Boerderij Vandaag en het magazine. Knuivers wist via (ik citeer) ‘tips, eigen waarneming en raadplegen van veel bronnen’ de illegale spuitpraktijken aan het licht te brengen. Zijn publicaties leidden tot reuring in de sector, genereerden veel media-aandacht en brachten wijzigingen in toezicht en beleid, licht de auteur toe. De jury was onder de indruk van het spitwerk dat Knuivers aan de dag heeft gelegd.

Monica van der Hall schreef voor Agrico in het kader van ‘Het jaar van het Kalf’ een aantal artikelen over kalveropfok. Er was een video. Het was een productie met impact, met als onthulling dat te lichte kalveren worden doodgespoten. De auteur noemt rechtszaken, doodsbedreigingen, Kamervragen en veranderde regelgeving. De jury heeft waardering voor de kritische invulling die Monica wist te geven aan het Jaar van het Kalf.

In de afwegingen welke van deze vier producties tot beste zou worden gekroond in deze categorie werden de gebruikelijke kritische noten gekraakt. In de bespiegelingen waren er vragen en twijfels over de onderbouwing bij de onderzoeksverhalen. Als je tegels licht en illegale praktijken aantreft en beschrijft dan moet de bewijsvoering solide en verifieerbaar zijn en de betoogde schadelijke effecten goed onderbouwd. De jury was er niet van overtuigd dat deze aspecten goed waren uitgewerkt, even los van de eindredactionele kanttekeningen die werden geplaatst bij een van de verhalen.

In het eindoordeel kwam een productie bovendrijven die waardering kreeg voor de evenwichtige uitwerking en multimediale aanpak, waarbij er lof was voor de digitale productie, ook wel scrolly-telling genoemd op Volkskrant.nl. Erg mooi gedaan. Hidde Boersma dus.

In de categorie innovaties twee producties.

Om te beginnen De Opvolger van Daphne Wolters voor Boerderij. Een productie in print en digitaal, ik heb er al over gesproken. Thema bedrijfsopvolging, relevant thema. Creatief, goed gemaakt, met verbeterpunten qua presentatie en teksten. Alle media gebruikt, waar, ik ga mezelf herhalen, veel waardering voor was.

Van de drie ingezonden producties over fosfaatrechten vond de jury die van Nieuwe Oogst de beste. In de productie voor het blad (zes pagina’s, plus opening en commentaar) en NieuweOogst.tv, het door de jury vorig jaar geprezen initiatief, wist de redactie van Nieuwe Oogst in een goed geregisseerde en voorbereide stoom en kokend water-productie een uitgebreide reportage te maken, met nieuws, achtergrond, interviews en uitleg waarbij ruimte was voor geluid en visie van LTO, wat hoort bij dit blad.

Bij de bepaling van de winnaar in deze rubriek liet de jury na de discussies over het journalistieke gehalte, het aspect van de vernieuwing, de échte vernieuwing het zwaarst tellen. Er is met lef gekozen voor een nieuw format, dat dient beloond te worden. De Opvolger dus van Boerderij wint de categorie Innovatie.

In de categorie vakmanschap twee genonimeerde producties.

Bas van Hattum schreef voor Trekker een artikel over Schredlage-maïs. In Boerderij plaatste hij, mag ik het zo noemen, een light-versie. De auteur haakte in op onrust onder melkveehouders over een nieuwe wijze van maïs-inkuilen. Fabrikant Claas stookte het vuurtje over structuurmais op, Bas van Hattum zag de rook en ging op onderzoek uit en ontkrachtte de exclusiviteit die Claas claimt. Een mooie vorm van vakjournalistiek, zo oordeelt de jury. Bas bracht zijn ongeruste lezers duidelijkheid, zo moet het zijn.

Kees van Dooren trok naar Polen en stelde voor Boerderij vast waarom de Polen niets zien in de Nederlands big. Waardering voor het feit dat Kees op plaats delict poolshoogte ging nemen. Daarnaast liet hij de lezers zien waarom de Denen zich wel thuis voelen in de Poolse potstal. Zo belichtte de auteur de problematiek van meerdere kanten in een relevante productie, die hij afrondde met een speciale bijeenkomst waarop hij geïnteresseerde lezers vertelde over zijn ervaringen. Een met uiteenlopende genres ingevulde evenwichtige productie, heel goed gedaan.

In de afweging welke van deze twee relevante vakproducties het verdient om verkozen te worden tot winnaar in de categorie Vakmanschap heeft voor de jury uiteindelijk de veelzijdige aanpak de doorslag gegeven. Kees van Dooren dus.

Dan de drie grepen, dames en heren.

Met de bronzen greep, bedoeld als aanmoedigingsprijs, beloont de jury dit jaar het getoonde lef. Dat is met meerdere onderzoeksproducties aan de dag gelegd, maar in een geval moest de auteur niet alleen doorzettingsvermogen tonen, ze kreeg ook het nodig over zich heen, een kenmerk van deze tijd. Wie dan toch haar journalistieke verhalen overeind houdt en er een goede productie van maakt, verdient de bronzen greep. De term ‘dapper’ viel in het juryberaad. Monica van der Hall.

In het finale beraad over de zilveren en gouden greep waren er twee inzendingen die er naar het oordeel van de jury bovenuit staken. De een vanwege de gedurfde vernieuwende aanpak waarmee de grenzen van de journalistiek verder worden verlegd, de ander vanwege de evenwichtige, mooie en veelzijdige uitwerking van een onderwerp dat ook van belang is voor de landbouw hier.

Uiteindelijk sloot de jury de debatten af met het finale oordeel dat de Gouden Greep gaat naar de bijdrage die uitgewerkt in een mooie multimediale aanpak onthullend en richtinggevend is en daarmee journalistiek het meest relevant. Met de gedurfde vernieuwers als goede tweede.

Hidde Boersma wint de Gouden Greep, de Boerderij-productie De Opvolgers van Daphne Wolters de zilveren.

Lees ook:
Over zesjes, een identiteitscrisis en Geesje Rotgers
Het gaat slecht met de agrarische journalistiek

* Deze inleiding werd in de rol van juryvoorzitter uitgesproken tijdens de uitreiking van de Gouden Greep 2016 op 3 juli in Harderwijk.

Nog in de eerste dagen van zijn presidentschap trekt Donald Trump Amerika terug uit de Trans Pacific Partnership, het vrijhandelsakkoord van 12 landen rondom de Stille Oceaan. Daarmee lost de nieuwe president ook deze verkiezingsbelofte in; TPP zou ten koste gaan van banen in de Verenigde Staten en dat zint de nieuwe president niet, want vanaf de eerste dag dat Trump in het Witte Huis zetelt, geldt: ‘America first’.

De landbouw in de Verenigde Staten was er op zijn zachtst gezegd niet gelukkig mee. Volgens berekeningen van de American Farm Bureau Federation zou TPP een injectie van jaarlijks 4,4 miljard dollar geven aan het landbouwinkomen. De agrarische export zou met 5,3 miljard dollar toenemen naar de landen die participeren in TPP.

Die impulsen zouden een steun in de rug zijn voor boeren die in 2016 het gemiddelde netto-inkomen voor het derde achtereenvolgende jaar hebben zien dalen. Deze keer met 17,2 procent, aldus cijfers van het Amerikaanse minister van landbouw USDA.

Nadat de tariefvrije toegang tot 500 miljoen consumenten in de 11 TPP-landen rondom de Stille Oceaan als wenkend perspectief met één theatrale handtekening in The Oval Office was komen te vervallen, was de agrarische sector er als de kippen bij om de protectionistische Trump te wijzen op het belang dat de sector heeft bij vrijhandel.

Zippy Duvall van de Farm Bureau Federation schreef in reactie op het besluit van Trump: “De Amerikaanse landbouw is vrijwel altijd winnaar als met handelsovereenkomsten belemmeringen worden weggenomen voor de export van Amerikaanse gewassen en veeteelt.”

De National Milk Producers Federation (NMPF) en de US Dairy Export Council (USDEC) zeiden in een reactie dat terugtrekking uit TPP niet moet betekenen dat de groeiende Aziatische markt verboden terrein wordt voor Amerikaanse zuivelproducten.

Voorzitter Jim Mulhern van de NMPF drong er bij Trump op aan om initiatieven te ontplooien om de toegang tot Aziatische landen te verbeteren: “Onze concurrenten hebben met succes handelsovereenkomsten gesloten in de afgelopen jaren. Als we niet onze eigen initiatieven voortzetten brengt dit de landbouwsector in een nadelige concurrentiepositie.”

Matt McKnight van USDEC erkende dat TPP ‘verre van perfect’ was, maar stelde ook dat het akkoord gunstig was voor de zuivelsector. Niet alleen omdat de deal toegang bood tot nieuwe markten met het afbouwen van im- en exportheffingen, maar ook omdat ze, zo betoogde McKnight, voorzag in handelsbevorderende maatregelen met betrekking tot sanitaire en fytosanitaire standaarden en geografische aanduidingen van producten.

Niet alleen het annuleren van de TPP-overeenkomst baart de landbouw zorgen, ook de plannen die Trump heeft met de North American Free Trade Agreement (NAFTA) zorgen voor onrust. Dit akkoord uit 1992 betreft een vrijhandelsovereenkomst tussen de Verenigde Staten, Mexico en Canada. Ook dit akkoord kost banen, zo stelde Trump in zijn verkiezingscampagne.

In een gezamenlijke brief met bijna 140 andere organisaties en bedrijven uit de agrarische sector en voedingsindustrie drukken de zuivelorganisaties NMPF en USDEC Trump op het hart bij een eventuele heronderhandeling over het NAFTA-akkoord de landbouw bij de besprekingen te betrekken. En daar voegen ze alvast aan toe dat de markttoegang en de behaalde voordelen door NAFTA behouden moeten blijven voor de landbouw. “De intraregionale handel in voeding en landbouwproducten is nu op enkele uitzonderingen na vrij van tarieven en importquota en dat helpt boeren en de voedingsindustrie om de export te vergroten.”

Volgens NMPF en USDEC voerde de zuivelsector in de VS in 2016 voor 1,2 miljard dollar uit naar Mexico en daarmee is het land de belangrijkste buitenlandse afzetmarkt voor de Amerikaanse zuivelsector. Gezien de vijandige houding die Trump aan de dag legt tegen Mexico over immigratie en handel, is er reden tot zorg over het perspectief van de zuivelexport naar het land aan de zuidgrens van de VS.

Ook aan de noordgrens heeft de zuivelsector problemen. Canada neemt maatregelen om de fors toegenomen import van Amerikaanse melkeiwit aan banden te leggen. Dat beleid kost de zuivelsector in de VS duizenden banen, met name in de grensstaten Wisconsin en New York, schrijven de International Dairy Foods Association, National Milk Producers Federation en U.S. Dairy Export Council in een brief aan Trump. Ze vragen de president in geweer te komen tegen het protectionistische beleid van de Canadese regering die de afgeschermde zuivelmarkt in eigen land in stand wil houden.

* * *

Wekt China TPP weer tot leven?

Met het besluit van president Trump om Amerika terug te trekken uit TPP is de deal dood, zei de Canadese minister van internationale handel Chrystia Freeland. De bewindsvrouw baseerde haar uitspraak op de voorwaarden die aan het akkoord zijn gekoppeld.

Zo moet de overeenkomst door minstens 6 van de 12 landen geratificeerd worden die gezamenlijk 85 procent van het gezamenlijke bruto binnenlands product van de deelnemende landen vertegenwoordigen. Amerika alleen al vertegenwoordigt 60 procent van het gezamenlijke bbp.

TPP is een vrijhandelsakkoord tussen twaalf landen, te weten de Verenigde Staten, Canada, Japan, Mexico, Peru, Australië, Nieuw-Zeeland, Brunei, Singapore, Vietnam, Maleisië en Chili. Het akkoord dat onder meer voorziet in de afbouw van 18.000 importtarieven moest nog geratificeerd worden door de parlementen van de deelnemende landen.

Australië, Canada, Nieuw-Zeeland, Mexico en Japan, hebben openlijk beleden niet gelukkig te zijn met Trumps besluit. Ze willen het verdrag behouden. Australië reikte daarom al snel de hand naar China, het Aziatische land dat door de regisseur van het pact, Amerika, zorgvuldig buiten de onderhandelingen was gehouden. Australische premier Malcolm Turnbull suggereerde dat China ‘de nieuwste aanwinst van TPP’ kan worden.

De Chinezen reageerden niet afwijzend. “We staan klaar om alternatieve vrijhandelszones versneld op poten te zetten,” reageerde een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken.

Maar het is de vraag of daarmee TPP weer tot leven kan worden gebracht. China heeft zijn eigen vrijhandelsproject APEC met 21 lidstaten in de Aziatische Pacifistische regio.

* * *

Immigratiebeleid bedreigt melkveehouderij

De plannen van president Trump om illegale immigranten het land uit te zetten gaat de landbouw in de VS hard treffen. In de sector zijn veel illegale immigranten werkzaam.

De federale overheid schat dat de helft van de arbeiders op landbouwbedrijven illegale immigranten zijn. In de landbouw wordt gesteld dat dat percentage veel hoger is. Met name op melkveebedrijven zijn veel immigranten werkzaam, veelal uit Mexico. Zij werken in de melkput voor vaak lage vergoedingen.

De American Farm Bureau heeft bepleit de immigratieregels te hervormen, zodat met flexibele visavoorwaarden voorzien kan worden in de behoefte aan arbeidskrachten op landbouwbedrijven.

Lees ook:
Zuiveldeal TPP stemt weinig landen tevreden
Zuivelsector Canada zucht onder vrijhandel

Bedrijven die vlees- en vleesproducten aanvaarden zonder het vereiste gezondheids- of identificatiemerk. Zakken bloed die zonder etiket worden geleverd én afgenomen. Een uitsnijderij die 200 halve varkenskarkassen afneemt zonder dat deze in de papieren staan vermeld.

De medewerkers van de Europese voedselwaakhond Health and Food Audits and Analysis (HFAA) werden vorig jaar niet vrolijk van wat ze zagen tijdens een inspectie van een aantal vleesbedrijven in Nederland. De toezichthouders uit Brussel keken naar de werking van officiële controles op traceerbaarheid van vlees en vleesproducten. Ze trokken de conclusie dat gecontroleerde bedrijven niet checken of de levering van grondstoffen in overeenstemming is met wat er in de documenten staat.

HFAA, voorheen Food and Veterinary Office (FVO), was op pad met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, om te zien hoe de NVWA toezicht houdt, gelijk ze bij toezichthouders in andere EU-lidstaten deed. HFAA rekende de NVWA aan dat de controle op de interne traceerbaarheid tekortschoot, maar daar verzette de Nederlandse toezichthouder tegen: ze heeft niet de bevoegdheid om interne traceerbaarheid af te dwingen, was het verweer.

HFAA erkende dat, maar het juridische steekspel deed niets af aan de constatering dat de zogeheten ingangscontrole bij de vleesbedrijven ontoereikend is. Dat feilen onderschreef de NVWA wel. “De conclusie was: het is bar slecht,” zei Yvonne Huigen, coördinerend specialistisch inspecteur van de NVWA op het VMT-voedselveiligheidscongres in Dordrecht. De inspecteur kritiseerde daarbij de bedrijven omdat ze onvoldoende aandacht besteden aan de ingangscontrole, maar ze stelde ook vast dat de NVWA er te oppervlakkig op controleert.

Dat gaat veranderen. Ria Westendorp, hoofd Toezichtontwikkeling Consument en Veiligheid van de NVWA, zei het op hetzelfde congres zo: “Traceren is belangrijk en als dat niet op orde is heb je een groot lek in het systeem.” Westendorp kondigde aan dat traceerbaarheid een van de handhavingsprioriteiten voor 2017.

De bevindingen van de HFAA laten zien dat bedrijven die de ingangscontrole laten sloffen er niet op gericht zijn om fraude te voorkomen. Andere recente onderzoeken zoals van de Consumentenbond, het Food Fraud Network en Interpol (Opson 5) bevestigen dat beeld; er wordt bij elk onderzoek voedsel aangetroffen waarvan de etikettering niet klopt, documenten zijn vervalst, producten zijn bewerkt of de inhoud niet overeenkomt met wat er op het etiket staat. En uit de onderzoeken blijkt bovendien: voedselfraude neemt niet af maar eerder toe.

De fraude met voedsel was in 2013 aanleiding om de Taskforce Voedselvertrouwen in het leven te roepen. Na nieuwe incidenten met de paardenvleesaffaire als dieptepunt, vonden de bewindslieden Edith Schippers (Volksgezondheid) en Sharon Dijksma (Economische Zaken) het genoeg. Een taskforce waarin overheid en bedrijfsleven samenwerkten, moest met plannen komen om fraude in de voedselproductie tegen te gaan.

Formeel was het gedaalde consumentenvertrouwen aanleiding voor de ingreep van de bewindslieden, maar feit was ook dat Nederland er in Brussel niet al te best opstond. “De Europese Commissie ziet Nederland nadrukkelijk als spil in voedselfraude. Dat vinden wij overdreven, maar er is duidelijk een gevoel van urgentie,” zei Martijn Weijtens van het ministerie van Economische Zaken bij de presentatie van de plannen van de Taskforce Voedselvertrouwen in 2014.

De taskforce presenteerde een actieplan dat erop gericht was kwaliteitssystemen in de vlees- een zuivelketens robuuster te maken en beter op elkaar te laten aansluiten. Dat alles met als uitgangspunt dat het bedrijfsleven zelf verantwoordelijk is voor het produceren van veilig en betrouwbaar voedsel.

De vraag of het bedrijfsleven ook klaar is om die verantwoordelijkheid waar te maken, valt af te leiden uit Food Fraud Tool. Dat is een internetprogramma dat in januari van dit jaar online ging en waarmee bedrijven in kaart kunnen brengen hoeveel risico ze lopen op voedselfraude. Wereldwijd hebben zich 750 bedrijven gemeld, 350 daarvan, waaronder veel Nederlandse bedrijven, hebben de tool ingevuld (zie kader). Eerste conclusie: veel bedrijven zijn kwetsbaar voor fraude en hebben weinig beheersmaatregelen.

Onno Nillesen van PwC presenteerde die conclusie en de uitkomsten van de Food Fraud Tool op het voedselveiligheidscongres in Dordrecht. Hij zei: “Voedselfraude vraagt om een andere aanpak. Denk als een crimineel: volg het geld.” In een toelichting na het congres schetst Nillesen het beeld dat bedrijven in hun relatie tot andere bedrijven in de keten nog vaak te goeder trouw zijn. “Bedrijven zouden moeten onderkennen dat niet iedereen in de keten het integere product als belangrijkste doel heeft. ” Die onderkenning moet ertoe leiden dat bedrijven kritischer moeten kijken naar hun leveranciers. “Vertrouwen zonder onderbouwing is niet voldoende.”

Afgezet tegen de toenemende fraude staan bedrijven nog maar aan het begin om zich weerbaar te maken tegen malafide partijen in de voedselketen, zegt Nillesen. “Iedere risicodeskundige zou zeggen: we zitten nog in een redelijke kwetsbare omgeving.”

In zijn analyse stelt Nillesen dat we ondanks die kwetsbare omgeving en de toenemende fraude met voedsel toch een ‘hele veilige voedselketen’ hebben, maar wel een die onder steeds grotere druk staat door de globalisering en voedselschaarste. “De druk neemt toe op de keten. Daarom moeten we naar nieuwe mechanismen en manieren om die druk weg te nemen.”

In Nederland worden in reactie op nieuwe voedselschandalen de ketenkwaliteitssystemen aangescherpt met nieuwe eisen, als uitkomst van het overleg tussen bedrijfsleven en overheid in de Taskforce Voedselvertrouwen. De schema’s zijn vooral gericht op voedselveiligheid, veel minder op productintegriteit, daar waar het mis mee ging in het paardenvleesschandaal.

In de taskforce zijn afspraken gemaakt om de bestaande systemen aan te passen en robuuster te maken. Het is een unieke privaat-publieke overeenkomst, zegt Geert de Rooij, secretaris van de Stichting Ketenborging, de beheerder van de site waarop de deelnemende kwaliteitsschema’s worden vermeld. “We betreden paden die we nog nooit eerder bewandeld hebben. De NVWA steekt zijn nek uit, ook richting de rest van de wereld.”

De vernieuwing zit ’m in de relatie die de toezichthouder aangaat met de beheerders van de kwaliteitssystemen. Zo worden er afspraken gemaakt over informatie-uitwisseling; systeembeheerders moeten incidenten die ze waarnemen direct melden aan de NVWA.

Producenten hebben die verplichting al wel maar schemabeheerders niet, legt coördinerend specialistisch inspecteur Martien van Helvoort bij de NVWA uit. “We verwachten dat beheerders heel ernstige onregelmatigheden met direct gevaar voor de volksgezondheid direct aan ons laten weten. Maar het kan ook meta-informatie zijn: wat ziet een schemabeheerder aan de hand van uitgevoerde inspecties aan trends in naleving, op welke aspecten gaat het goed, op welke moet er verbetering plaatsvinden.”

Van Helvoort ziet in deze informatievoorziening een belangrijke winst: “Je krijgt een steeds beter beeld van de sector. Daarnaast verwacht ik dat de naleving van de wet- en regelgeving toeneemt.”

Belangrijke onderdeel van de nieuwe afspraken zijn ook onaangekondigde inspecties die de beheerder van de kwaliteitsschema’s bij de gecertificeerde bedrijven moet gaan uitvoeren. Een bepaald percentage van de jaarlijkse inspecties moet onaangekondigd zijn. Van Helvoort: “En na verloop van tijd willen wij zien wat het effect van die onaangekondigde inspecties is.”

Deze afspraken zijn verwerkt in de aangescherpte kwaliteitssystemen die de NVWA na een uitgebreide screening ‘accepteert’. Daarmee geeft ze aan dat het schema voldoet aan criteria van de Taskforce Voedselvertrouwen en die status laat de toezichthouder meewegen in zijn toezichtbeleid. Dat wordt aangepast. Van Helvoort: “Maar aangepast toezicht heeft verschillende vormen. Je kunt toezicht aanpassen in frequentie, duur, diepgang. Ik noem het aanpassing in intensiteit.” Bedrijven die produceren onder een geaccepteerd privaat kwaliteitssysteem blijven dus op de radar van de toezichthouder die ook op deze bedrijven ‘reality checks’ zal blijven uitvoeren.

Met de informatie-uitwisseling en onaangekondigde inspecties nemen Nederlandse overheid en bedrijfsleven maatregelen om de naleving van de wet- en regelgeving te bevorderen. Maar de kwetsbaarheid zit ‘m in het gedrag van de bedrijven, getuige de uitkomsten van de Food Fraud Tool. Het gaat om intrinsieke motivatie, zegt PwC-senior manager Nillesen. “Het gaat er om dat een bedrijf zich bewust wordt van zijn kwetsbaarheid voor voedselfraude en zich een beeld vormt wat hij er aan gaat doen om het te minimaliseren. Daarover moet hij in gesprek met zijn leveranciers en ketenpartners. Noem het aanspreken.”

* * *

Veel bedrijven kwetsbaar

Veel bedrijven zijn kwetsbaar voor fraude en hebben weinig beheersmaatregelen. Dat is de conclusie die de opstellers van de Food Fraud Tool trekken nadat wereldwijd 350 bedrijven de tool hebben ingevuld, met daaronder veel Nederlandse bedrijven. Producenten kunnen met de tool die begin dit jaar online ging, hun voedselfraudekwetsbaarheid in kaart brengen.

De uitkomsten van de bedrijven in de procesindustrie: 44 procent heeft geen of nauwelijks instrumenten om te bepalen of een aangeleverd product of grondstof vervalst is; 37 procent heeft geen klokkenluidersregeling; 42 procent screent zijn eigen medewerkers niet; 42 procent doet zaken met leveranciers die geen food safety management systeem hebben.

Senior manager Onno Nillesen van PwC, de accountant en belastingadviseur die in samenwerking met de non-profitorganisatie SSAfe, de Vrije Universiteit en Wageningen Universiteit de tool ontwikkelde, zegt dat de uitkomsten laten zien dat meer bedrijven in de logistieke sector rapporteren dat ze kwetsbaarder zijn voor fraude. De bedrijven in de primaire sector scoren nagenoeg hetzelfde als de bedrijven in de procesindustrie. “Retail rapporteert meer actief te zijn op voorkomen van voedselfraude.”

* * *

Nog 10 schema’s in behandeling

Op de site van de Stichting Ketenborging worden de kwaliteitssystemen aangevinkt die door de NVWA zijn geaccepteerd. Dat zijn er vooralsnog twee: BRC en IFS. Ooit werden er 22 systemen aangemeld maar daarvan zijn er de nodige teruggetrokken of afgevallen, zodat er nog maar 10 schema’s ‘in behandeling’ zijn.

Die procedure vergt veel tijd. Het proces van aanpassing tot bureaustudie, terugkoppelen, verificatie en opnieuw aanpassen is tijdrovend, vertelt Van Helvoort van de NVWA.

Secretaris Leo Verheijen van IKB Nederland Varkens, een van de 10 kwaliteitsschema’s die in behandeling zijn, zegt te verwachten dat zijn schema dit jaar nog geaccepteerd wordt. “Als kwaliteitsbeheerder wil ik liever dat het vandaag dan morgen wordt geaccepteerd. We hoefden niet zoveel aan te passen aan de voorwaarden, dat hadden we begin dit jaar al klaar. Onaangekondigde inspecties zitten al in ons systeem. We hebben het percentage aangepast naar 10 procent. Ook verdenkingen van bijvoorbeeld dierverwaarlozing melden we al bij de NVWA.”

Met de acceptatie van in totaal 12 kwaliteitssystemen voldoen lang niet alle schema’s in Nederland aan de criteria die de taskforce heeft gesteld als nieuwe norm voor voedselveiligheid. Prijs je jezelf uit de markt als je als bedrijf niet onder een geaccepteerd schema valt? Dat is aan de markt om te bepalen, stelt Van Helvoort. Maar hij zegt ook: “Bedrijven die zichzelf serieus nemen en de verantwoordelijkheid nemen die ze ook hebben als producent, doen er goed aan deelnemer te zijn van een van die geaccepteerde kwaliteitssystemen.”

Dit artikel verscheen in Boerderij Vandaag

> Lees ook:
Krouwel: ‘Veilig maken voedselketen duurt veel te lang’
Het net moet sluiten rond de voedselfraudeurs
NVWA: verrassingsinspecties tegen voedselfraude 

Bestrijd oneerlijke handelspraktijken. Maak het boeren makkelijker om met elkaar samen te werken. Geef ze eenvoudiger toegang tot financiering. Verhoog de transparantie van de markt met verplichte prijsnoteringen en stimuleer boeren om aan risicobeheer te doen, zoals deelname aan termijnhandel.

Deze aanbevelingen verpakt in een 73 pagina’s tellend rapport kreeg EU-commissaris voor Landbouw & Plattelandsontwikkeling Phil Hogan vorige maand overhandigd door Cees Veerman, voorzitter van de Agricultural Markets Task Force (Taskforce Landbouwmarkten). De taskforce was door de Europese Commissie in het leven geroepen om in kaart te brengen hoe de positie van de boer in de voedselketen verbeterd kan worden.

Het versterken van de stem en de positie van de landbouwer staat hoog op mijn agenda

Die positie baart de Commissie zorgen. Recente crises toonden aan dat de positie van de boeren versterkt moet worden zodat ze een eerlijke prijs krijgen voor hun producten, zei Hogan bij het in ontvangst nemen van het rapport. “Het versterken van de stem en de positie van de landbouwer staat hoog op mijn agenda. Het verslag van de taskforce is een welkome bedrage aan het debat over hoe dit verwezenlijkt kan worden.”

Essentiële rol
En daar bleef het voorlopig bij. Hogan gaf niet aan of hij de aanbevelingen ook gaat overnemen. Wel zei hij dat hij prioriteit zal geven aan de analyse van het verslag en de aanbevelingen van de taskforce. Deze analyse zal ‘een essentiële rol spelen’ in het werkprogramma van de commissie in 2017 voor dat deel dat gericht is op het versterken van de positie van de boer.
Deze is kwetsbaarder geworden door de wijziging van het Gemeenschappelijk Land-bouwbeleid. Die is naast directe inkomenstoeslagen meer marktgeoriënteerd door de afbouw van productieregulerende maatregelen, zoals melk- en suikerquota. Nu de landbouw meer te maken krijgt met de tucht van de (wereld)markt blijkt dat boeren de meeste klappen krijgen in de voedselketens als de prijzen dalen. Daarbij merkt de taskforce op dat afbouwen van marktinterventies ook tot structureel lagere prijzen kunnen leiden. “Wat iets anders is dan prijsvolatiliteit.”

Sleutelrol
Ook zijn andere ontwikkelingen in het nadeel van de boeren, zoals de concentratie van schakels (toeleveranciers, verwerkers, retail) in de keten, waardoor de onderhandelingspositie van de boer zwakker wordt. Dit terwijl hij een sleutelrol vervult in de productie van grondstoffen.
In zijn analyse stelt de taskforce vast dat de beleidsmaatregelen die de EU heeft genomen om de sector zelf instrumenten in handen te geven om de structuur en daarmee de positie van de boeren te versterken (productenorganisaties), niet toereikend zijn. Dat ‘beleidskader’ moet daarom worden verbeterd, aldus de taskforce. En daartoe geeft hij een aantal voorzetten:

1. Verhoog transparantie
De Europese Commissie moet de markt transparanter maken zodat alle schakels binnen de keten zicht hebben op de markt- en prijsontwikkelingen. Nu is dat niet zo omdat grote bedrijven als leveranciers en verwerkers beter zijn uitgerust om de marktontwikkelingen te volgen dan individuele boeren. Die ongelijkheid creëert wantrouwen binnen de keten, met name over de verdeling van de marges en de waardering van de toegevoegde waardes. Om de markttransparantie te verbeteren moet de Commissie een verplichte prijsnotering invoeren voor de hele keten en meer gestandaardiseerde marktinformatie beschikbaar stellen, waaraan de lidstaten met data en info ook moeten bijdragen.

2. Ban oneerlijke handel uit
Tot dusver is het niet gelukt om oneerlijke handel uit te bannen. Zo hebben boeren te maken met uitgestelde betalingen of contracten die eenzijdig worden aangepast. Om doeltreffende en onafhankelijke handhaving van eerlijke handel te bewerkstelligen, moet de Commissie op EU-niveau kaderwetgeving invoeren, zegt de taskforce. Verder moet ondersteuning worden geboden voor doeltreffende handhavingsstelsels in de lidstaten, waarbij het gebruik van bijvoorbeeld een arbiter wordt aanbevolen. Dit moet geen ‘tandeloze tijger’ zijn, maar een die ook sancties kan opleggen. Ook moeten slachtoffers de mogelijkheid krijgen om anoniem klachten in te dienen. Voorts doet de taskforce aanbevelingen over verplicht stellen van schriftelijke standaardcontracten, die boeren gesteund door EU-regels desnoods moeten kunnen afdwingen.

3. Maak samenwerking makkelijker
De Europese Commissie moet meer duidelijkheid geven over de Europese mededingingsregels. Die zijn nu onduidelijk en complex, waardoor boeren terughoudend zijn om te gaan samenwerken, aldus de taskforce. “Regels moeten duidelijk en werkbaar worden, zodat boeren geen juridisch adviseur hoeven in te huren als ze plannen hebben om samen te werken.” In een toelichting refereerde taskforce-voorzitter Veerman aan het besluit van Eurocommissaris Hogan eerder dit jaar om voor een halfjaar een ‘crisiskartelvorming’ toe te staan in de zuivel. Zo konden Europese melkveehouders afspraken maken om vrijwillig en tijdelijk de melkproductie te verminderen. Dit verruimingsbesluit was ook onduidelijk, stelde Veerman. De
taskforce pleit ervoor dat onafhankelijke producenten ook mee kunnen doen in een ‘crisiskartel’.

4. Verbeter toegang tot financiering
De betere benutting van de financiële instrumenten biedt mogelijkheden. In dat verband ziet de taskforce een rol weggelegd voor de Europese Investeringsbank (EIB), die zijn betrokkenheid in financiering in de landbouw, een sector die traditioneel als lastig te financieren wordt gezien door banken, moet vergroten. Zo zou de EIB lokale banken met garanties kunnen stimuleren om boeren kredieten te verstrekken. Ook zou EIB kunnen worden betrokken bij de ontwikkeling van een exportkredietgarantie om risico’s te verminderen bij het aanboren van nieuwe markten. Voorts geeft de taskforce de Commissie in overweging om financiële instrumenten onderdeel te maken van het toekomstige Europese landbouwbeleid, bijvoorbeeld financiële instrumenten om prijsvolatiliteit te beheersen en financiële voorzieningen voor jonge boeren die productiegrond willen kopen.

5. Stimuleer risicobeheer
De taskforce stelt vast dat boeren weinig gebruikmaken van risicomanagementsystemen. In sommige landen (Spanje, Hongarije) zijn ze goed ontwikkeld, maar in veel landen niet. De taskforce pleit daarom voor de ontwikkeling van betere financiële instrumenten. Termijnmarkten bieden boeren een extra instrument om prijsrisico’s te beheren, maar ze maken er weinig gebruik van, daarom moet er meer worden gedaan aan bewustmaking; er moet worden geïnvesteerd in voorlichting en kennisoverdracht.

* * *

Romijn: Maak bedrijven veerkrachtiger

Het is beter om bedrijven veerkrachtiger te maken, zegt Kees Romijn, voorzitter van de LTO-vakgroep melkveehouderij, in reactie op het rapport van de Taskforce Landbouw-markten. De LTO-voorman plaatst kanttekeningen bij de aanbevelingen van de taskforce, zoals meer transparantie in de keten.
“Ik heb altijd het idee dat andere schakels daar meer profijt van hebben dan wij als melkveehouder. Als wij vrijgeven wat we verdienen kan een retailer precies bepalen wat hij aan marge kan pakken.”
Om de positie van de melkveehouder in de keten te versterken, ziet Romijn meer heil in het financieel robuuster maken van de bedrijven, zodat ze periodes met lage prijzen beter kunnen opvangen. Hij denkt daarbij aan fiscale buffers, afdekken van grote risico’s met verzekeringen en kleinere met termijnmarkten. “Het is een optelsom van dat soort maatregelen.”
Aan de overheid, zowel op nationaal als Europees niveau, is het dan om te investeren in kennis, innovatie en de concurrentiepositie, zoals het openen van nieuwe markten, aldus Romijn.

Dit artikel verscheen in Zuivelzicht

]]> https://www.blueice.nu/2016/12/europese-unie-moet-zwakke-positie-boer-versterken/feed/ 0 https://www.blueice.nu/2016/12/melkveebedrijven-arme-landen-moeten-opschalen/ https://www.blueice.nu/2016/12/melkveebedrijven-arme-landen-moeten-opschalen/#comments Fri, 16 Dec 2016 07:34:44 +0000 Bert Westenbrink http://www.blueice.nu/?p=6484 In arme landen produceren boeren naar westerse maatstaven weinig melk en ook nog eens van slechte kwaliteit. Dat moet anders, gezien de nijpende mondiale vraagstukken over bevolkingsgroei, armoede en milieu. Maar van weinig naar meer, van slecht naar goed, dat kan alleen als de boeren opschalen, zegt Solidaridad. ‘We moeten denken in nieuwe modellen’.

Professionalisering van de melkveehouderij in ontwikkelingslanden is alleen haalbaar met bedrijven die groeien van 2 naar 10 koeien, zei Catharinus Wierda op de wereldzuiveltop Dare to Dairy in Rotterdam. Wierda is programma-coördinator van de ontwikkelingshulporganisatie Solidaridad. Die functie brengt hem vaak in Afrika, waar hij de melkveehouderij lokaal volgt en adviseert. Om de melkveehouderij in Afrika naar een hoger plan te tillen komt hij met een advies dat gebouwd is op een in Westerse landen zo langzamerhand beladen zo niet besmet woord: schaalvergroting.

In Aziatische en Afrikaanse landen is de melkveehouderij kleinschalig; de meeste melkveehouders houden niet meer dan 2 à 3 koeien. Ze produceren melk van slechte kwaliteit. Dat komt omdat koelingsapparatuur ontbreekt, er niet wordt gewerkt volgens hygiënestandaarden en er geen afzet is in een keten. De melk, gebruikt voor eigen consumptie, is al met al niet geschikt voor verwerking.

Maar die kant moet het wel op, zegt de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties. De mondiale vraag naar zuivel stijgt tot 2050 naar schatting met meer dan vijftig procent. Maar feit is ook dat de zuivelsector met wereldwijd 150 miljoen melkveehouders en in totaal 1 miljard mensen die er hun bestaan aan ontlenen, een grote impact heeft op mondiale vraagstukken inzake voeding en natuur. De VN ziet in de melkveehouderij dan ook een belangrijke factor om de 17 duurzaamheidsdoelen te realiseren die vorig jaar zijn geformuleerd om de bedreigde ecosystemen wereldwijd te redden en armoede en ondervoeding in arme landen te bestrijden. Om dat te realiseren is professionalisering van de melkveehouderij in ontwikkelingslanden een must. Dat betekent: meer productie per koe en betere kwaliteit melk die verwerkt kan worden.

Je moet toe naar gespecialiseerde middelgrote bedrijven van minstens 10 koeien

Voor Wierda van Solidaridad is het zonneklaar dat die slag niet kan worden gemaakt met bedrijven van de huidige omvang. De melkveehouderij is kapitaal- en kennisintensief, legde hij uit aan zijn gehoor in het congrescentrum De Doelen. Dus als je de kwaliteit wilt verbeteren vergt dat veel geld en scholing. Op een bedrijf met twee koeien bouw je geen stal met melk- en koelinstallatie, kun je de boer niet helpen hygiënischer te werken. “Je moet daarom toe naar gespecialiseerde middelgrote bedrijven van minstens 10 koeien. Dat is de minimale omvang om te kunnen professionaliseren. Op die bedrijven kun je nieuwe technologieën introduceren.”

De door Wierda voorgestane schaalvergroting betekent een sterke vermindering van het aantal bedrijven op het platteland in Azië en Afrika. Dat kwam hem op het zuivelcongres op een enkele (kritische) vraag te staan. Op het platteland in Afrikaanse landen vervult de landbouw ook de functie van vangnet. Kinderen krijgen allemaal een stukje land om te voorzien in hun bestaan, dat vergroot de versnippering, maar is wel ten dienste van de sociale cohesie.

We moeten denken in nieuwe modellen

Toch hield Wierda vast aan zijn visie. Want niet alleen verbetert opschalen de inkomenspositie van boeren en hun families, het is ook minder milieubelastend. “We moeten denken in nieuwe modellen,” zei de programma-coördinator van Soldaridad, onder verwijzing naar voorbeeldprojecten in onder meer Kenia (Smart Dairy Inside) en India (Village Milking Parlours).

Het nieuwe model dat Wierda voorstaat gaat uit van steun aan dorpen of gemeenschappen met melkveebedrijven van grotere omvang, waarop geïnvesteerd wordt in melk- en koelsystemen en stallen. In de hulpprogramma’s is verder aandacht voor scholing van de boer en verbetering van veestapel, voer, diergezondheid en melkverzameling en -vervoer, alles geïntegreerd in een coöperatieve zuivelketen die levert aan een melkverwerker.

FrieslandCampina
Melkverwerker en zuivelproducent FrieslandCampina werkt op zijn eigen manier aan ontwikkeling van melkveebedrijven in opkomende en ontwikkelingslanden. De Nederlandse coöperatie heeft verbeteringsprogramma’s lopen in Afrika, Azië en Oost-Europa, vertelde de oud-melkveehouder en voormalig FC-bestuurder Sybren Attema in de sessie over zuivelontwikkeling op de wereldzuiveltop.

Attema zet zich nu in dienst van FrieslandCampina in voor de ontwikkelingsprogramma’s van de coöperatie met Vietnam als uitvalbasis. “FrieslandCampina richt zich alleen op landen waar we de rauwe melk kunnen ophalen,” legde hij uit.

In de analyse van de problemen waar de melkveehouderij in Azië mee kampt kwam Attema tot een soortgelijk lijstje als Wierda: kleine bedrijven, slechte melkkwaliteit, tekort aan land, weinig kennis, gebrekkige melkverzameling en tekortschietend overheidsbeleid.

FrieslandCampina zet in eerste instantie in op verbetering van de melkkwaliteit, want daar begin alles mee, aldus Attema. Daarna volgen productieverhoging en markttoegang. Dat gebeurt met training en ondersteuning in verbetering van de productie (koelen van de melk). “Zo ontwikkelen we de melkveehouderij op drie manieren.”

Met het programma verzekert de melkverwerker zich van aanvoer van kwaliteitsmelk, die geborgd wordt met het programma Good Dairy Farming Practices. De melkveehouders krijgen automatisch betaald, compleet met toeslagen.

Het is geen ontwikkelingshulp, het is totaal geïntegreerd in ons businessmodel

Naast de verbetering van de productie zet de coöperatie ook in op het verlagen van de footprint, waarbij de melkverwerker werkt met premies om de melkveehouder te stimuleren. Attema: “Het is geen ontwikkelingshulp, het is totaal geïntegreerd in ons businessmodel.” Ofwel: FrieslandCampina ontwikkelt ten behoeve van eigen omzet en winst.

In Vietnam bereikt de Nederlandse zuivelcoöperatie 3.500 melkveehouders, aldus Attema. Dat aantal en de resultaten stemmen hem tevreden; de kwaliteit van de melk verbetert en het inkomen van de boeren stijgt. “Het is behoorlijk succesvol. We rollen het nu uit in andere landen.”

Dit artikel verscheen in Zuivelzicht

Lees ook:
- India moet meer melk produceren
- Opa kan de wereld niet voeden

“We moeten produceren in een wereld die de zuivel en zijn producten accepteert,” waarschuwde voorzitter Roelof Joosten van de Nederlandse Zuivel Organisatie (NZO) in het Rotterdamse congrescentrum De Doelen tijdens de opening van de jaarlijkse World Dairy Summit. In de zaal zaten circa duizend zuivelexperts uit de hele wereld, onder hen boeren, bestuurders, managers, adviseurs. De boodschap die ze bij de opening te horen gekregen: zet in op duurzaamheid.

Naast een keur aan deskundigen uit de sector, bood de organisatie van de zuiveltop in talrijke sessies een podium voor maatschappelijke organisaties om hun beschouwing op gewenste ontwikkeling van de zuivelsector te geven, in lijn met de uitgedragen visie op het congres dat de zuivelsector de dialoog moet aangaan.

De vraag naar zuivel zal naar verwachting toenemen met meer dan 50 procent in 2050

Op de podia zorgden vertegenwoordigers van de non-gouvermentele organisaties voor kritische bespiegelingen. Zo stelde vice-voorzitter Jason Clay van het Wereld Natuur Fonds dat de milieubelasting door de zuivel al te groot is. Zeker in het perspectief van de opdracht waar de sector voor staat: een belangrijke bijdrage leveren aan het voeden van de geschatte 9,8 miljard mensen in 2050. “De vraag naar zuivel zal naar verwachting toenemen met meer dan 50 procent in 2050. Als we doorgaan op de huidige manier, zullen de gevolgen van de zuivelsector op de biodiversiteit, ecosystemen en andere belangrijke indicatoren toenemen.” Om te voorkomen dat de milieuschade nog groter wordt zal de zuivelsector meer moeten produceren met minder water, land en andere hulpbronnen dan vandaag, betoogde Clay.

We moeten denken in nieuwe businessmodellen en nieuwe technologieën introduceren.

In een andere zaal pleitte Catharinus Wierda uit naam van de ontwikkelingshulporganisatie Solidaridad voor professionalisering van de melkveehouderij in de ontwikkelingslanden door de gemiddelde bedrijfsomvang te vergroten van 2 naar 10 koeien. Alleen dan kan de kwaliteit van rauwe melk omhoog en de inkomenspositie van de boeren verbeterd, zei hij. “We moeten denken in nieuwe businessmodellen en nieuwe technologieën introduceren.”

Andere onderwerpen die op de podia in De Doelen aan bod kwamen raakten thema’s waar de zuivelsector zich mondiaal verder in moet ontwikkelen of verbeteren, zoals voedselveiligheid, nieuwe technieken, productiestandaarden, diergezondheid en -welzijn.

Maar van al die bespiegelingen onder het motto Dare to Dairy beklijfde één thema het meest. Dat bleek in de afsluitende plenaire bijeenkomst van de driedaagse conferentie toen in een interactieve sessie met het publiek de vraag werd gesteld: wat beleefde u als belangrijkste thema tijdens deze Dairy Summit? Het antwoord dat het meest werd aangevinkt was ‘duurzaamheid’.

Het motto van de Nederlandse editie van de jaarlijkse mondiale zuiveltop sloot aan bij de ‘license to produce’ waar de Nederlandse zuivel op inzet met de zogeheten circulaire economie, voor de sector vertaald in de Duurzame Zuivelketen met als thema’s klimaatneutrale productie, dierenwelzijn, weidegang en biodiversiteit. De maatschappelijke druk om duurzaam te produceren laat zich wereldwijd evenzeer gelden, zoals verwoord in de 17 duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties die vorig jaar werden vastgesteld voor 2030.

De mens gaat ons uitdagen op duurzaamheid

“De mens gaat ons uitdagen op duurzaamheid,” zei president Jeremy Hill van de organiserende International Dairy Federation (IDF) bij de opening. Maar hij draaide de uitdaging ook om: zuivel is een oplossing voor de duurzaamheidsproblemen waarmee de wereld worstelt.

De sector heeft een belangrijke rol in het beheer van de bedreigde ecosytemen wereldwijd, maar kan met de productie van zuivelproducten ook bijdragen aan de verbetering van de inkomenspositie van miljoenen inwoners op het platteland en daarmee de economische groei van ontwikkelingslanden. De sector met 150 miljoen melkveehouders en in totaal 1 miljard mensen die er hun bestaan aan ontlenen, heeft gezien zijn omvang een grote impact op het duurzaamheidsvraagstuk.

De zuivel moet in alle openheid de dialoog aangaan met de samenleving, stelde IDF-voorzitter Hill. Hij kreeg daarin bijval van Gerda Verburg, de oud-minister van landbouw die in Rotterdam als permanent vertegenwoordiger van de voedsel- en landbouworganisatie FAO het voedingsprogramma SUN van de Verenigde Naties kwam toelichten. Met SUN wil de VN het wereldwijde probleem van ondervoeding te lijf gaan, het programma werd vorig jaar gelanceerd met Verburg als coördinator.

“Goede voeding is het hart van het plan,” zei de boerendochter uit het Groene Hart. Ze riep de zuivel op met gezonde voeding haar bijdrage te leveren aan de strijd tegen ondervoeding waardoor wereldwijd nog altijd 1 op de 4 kinderen wordt belemmerd in de groei, aldus Verburg. “Met vergaande gevolgen voor de rest van hun leven.”

Die handschoen pakt de sector op, zo bleek aan het eind van de mondiale zuiveltop met het ondertekenen van de ‘Verklaring van Rotterdam’ door Jeremy Hill en Ren Wang, assistent director general van de FAO. Met de verklaring verplicht de internationale zuivelsector zich een belangrijke bijdrage te leveren aan de wereldwijde bestrijding van ondervoeding en armoede met een duurzame productie van gezonde en veilige voeding.

 * * *

Marktherstel maakt duurzaamheidsdebat makkelijker

De groei van de wereldbevolking leidt tot 2025 tot een consumptiegroei van zuivel met 22 procent. Met name in de ontwikkelingslanden zal de vraag toenemen. Producten die het meest profiteren van de groei de komende jaren zijn volle melkpoeder (jaarlijks plus 2,3 procent), verse zuivelproducten en magere melkpoeder (plus 2,2 procent). De minst sterke groeiers zijn boter (1,8 procent) en kaas (1,5 procent).

Dat stelt de International Dairy Federation in haar jaarlijkse analyse van de marktontwikkeling, The World Dairy Situation 2016. Het rapport werd op de zuiveltop gepresenteerd. Dat gebeurde in de context van de debatten over de duurzaamheidsdoelen, maar was daarom niet minder belangrijk. Het rapport, een product dat met medewerking van het Franse instituut voor de zuivelsector CNIEL en Zuivel NL tot stand komt, markeerde het einde van de prijscrisis die de sector twee jaar in haar greep heeft gehouden. Als het marktherstel was uitgebleven en daarmee het perspectief op betere tijden, hadden de slechte prijzen een stempel gedrukt op de zuiveltop en was praten over duurzaamheidsdoelen minder makkelijk geweest.

De analyse van IDF was een blikvanger, maar ook ABN Amro liet op een bijeenkomst met Nederlandse klanten het licht schijnen op de marktontwikkelingen. In beide analyses wordt het herstel van de zuivelmarkt bevestigd.

Melkvet
Opvallend is dat melkvet bezig is aan sterk herstel, ook al scoort boter in de vooruitzichten van IDF voor de lange termijn minder goed dan eiwitproducten. In een paar maanden zijn de prijzen van melkvet weer teruggekeerd naar niveaus boven het langjarig gemiddelde, analyseerde ABN Amro.

Ander saillant feit: de zeven grootste mondiale zuivelproducenten schreven in 2015 allemaal omzetverliezen met dubbele cijfers door de dalende productprijzen en de waardedaling van lokale valuta’s ten opzichte van de dollar, zo stelt IDF. In de top 25 van grootste zuivelproducenten zijn er maar drie bedrijven die een omzetstijging wisten te realiseren: het Canadese Agropur (+9%), het Chinese Yili (+8%) en Amul uit India (+6%). Tot de grote verliezers behoorden DMK Group (-28%), Fonterra (-24%), Dairy Farmers of America (-23%) en Sodiaal (-23%).

Volgens de analyse van IDF werd in 2015 wereldwijd 818 miljard kilo melk geproduceerd, een groei van twee procent. De Europese Unie (+2%) en India (+10,9%) waren met name verantwoordelijk voor deze groei, in andere regio’s bleef de groei onder het gemiddelde of nam zelfs af (Oceanië en Brazilië).

Kantelpunt
De daling van de productie in Europa in de loop van 2016 is een kantelpunt gebleken. “Op het moment dat wij in de Europese Unie gingen krimpen in de melkproductie zagen we op de wereldmarkt de balans van vraag en aanbod veranderen,” stelde analist Mark Voorbergen, medeauteur van de ABN-analyse, op de bijeenkomst van de bank. “Vanaf dat moment schoonde de markt snel op. In juli ontstonden zelfs tekorten in sommige marktsegmenten. Met name voor boter en kaas schoten de prijzen voor spotcontracten de hoogte in.”

Voor de melkprijs zijn de ontwikkelingen in 2016 gunstig, ze is in Nederland inmiddels weer gestegen naar 30 cent, aldus Voorbergen. Voor 2017 zetten de deskundigen in op een aanhoudende groei. Over de mate waarin houden de deskundigen een slag om de arm. “Volgend jaar wordt interessant, maar moeilijk te voorspellen,” stelt IDF. Bepalend is in hoeverre de melkproductie weer toeneemt als de melkprijzen aantrekken.

Dit artikel verscheen in Zuivelzicht 

De prijsvorming van melk wordt voor een belangrijk deel bepaald door slechts 8,5 procent van de mondiale melkproductie. Dat deel wordt verhandeld en staat onder invloed van weersextremen, handelsblokkades en geopolitieke onrust. Dat leidt tot scherpe prijsschommelingen die bepalend zijn voor het prijsniveau van de overige 91,5 procent aan verkochte zuivelproducten.

Dat staat in de marktanalyse die ABN Amro op de wereldzuiveltop Dare to Dairy in Rotterdam presenteerde voor zijn Nederlandse klanten. Zuivelanalist Mark Voorbergen is een van de auteurs van het rapport en lichtte de analyse toe. De melkprijsontwikkeling in Europa volgt in toenemende mate de ontwikkeling op de wereldmarkt, zei hij. “De melkprijs van Fonterra volgt bijna één op één de prijsontwikkeling van volle melkpoeder. Wij volgen die lijn steeds meer.”

Zuivel is niet de enige sector die te maken heeft gekregen met een toenemende volatiliteit, zei Kevin Bellamy van de Rabobank tijdens een internationale sessie over prijsvolatiliteit. “Bij andere agrarische grondstoffen als vlees, oliezaden en granen zie je dezelfde ontwikkeling.”

De oorzaken van de toenemende prijsschommelingen zijn complex. Om te beginnen is volatiliteit een belangrijk gegeven in de markt van vraag en aanbod, stelde Bellamy. Prijsschommelingen zijn nodig om aan te geven welke hoeveelheden er van een grondstof of product nodig is. Alleen lijkt die samenhang tussen prijs en productie bij melk niet zo goed te werken, betoogde Bellamy.

De marktdynamiek neemt toe en er werden in de presentaties van deskundigen legio oorzaken genoemd voor het verschijnsel van de toenemende scherpe prijsschommelingen: weersextremen, wijzigingen in wet- en regelgeving, marktspeculaties, geopolitieke spanningen, valutaschommelingen, veranderende consumptietrends, olieprijzen.

Lessen te leren
De olie-industrie kampt evenals de zuivel met prijsvolatiliteit. Zijn er lessen te leren uit de ervaringen van de olie-industrie, was de vraag in Bellamy’s sessie. Ian Palliser, consultant en voorheen werkzaam bij de Nieuw-Zeelandse melkverwerker Fonterra, beklom het podium om die vraag te beantwoorden.

Hij toonde dat olie en zuivel veel overeenkomsten hebben, zoals de bron (olievelden, melkveebedrijven), de verwerking (raffinaderij, melkpoederfabrieken), opwaardering (smeermiddelen, babyvoeding), maar ook verschillen zoals hoge liquiditeit (olie), bedrijfsvorm (olie: staatsinvloed, zuivel: coöperatie) en wereldwijde ketens (olie).

Palliser omschreef prijsvolatiliteit aan de hand van vier kenmerken als een aanhoudende cyclische beweging met als belangrijkste kenmerk: de onvoorspelbaarheid. Om die reden is de olie-industrie gestopt met het voorspellen van de prijs, stelde Palliser. “De conclusie was: voorspellen is niet mogelijk. Bedrijven hebben de focus daarom verlegd naar marge.”

Beter inzicht
Dat resulteerde in beleid dat zich onder meer richt op beter inzicht krijgen in invloeden op vraag en aanbod, contracten afsluiten tegen termijnprijzen, wegwerken van knelpunten in aanvoerketens, afstoten van structureel onrendabele activiteiten, participatie in partnerships (bv joint ventures) bij de ontwikkeling van nieuwe markten om risico’s af te dekken, investeren in instrumenten ter ondersteuning van de besluitvorming (bv big data) en blijvend inzetten op schaalvergroting.

In de vertaling naar de zuivelsector was de boodschap van Palliser, indachtig de vele overeenkomsten tussen de sectoren: de prijsvolatiliteit blijft, dus gebruik het in je voordeel. Cruciaal daarbij is om de risico’s in elke schakel van de keten te onderkennen en te managen, aldus de consultant, die er voorts zijn verbazing over uitsprak dat de sector zo terughoudend is om risico’s af te dekken door participatie op futures markten. “Waarom wacht je op anderen om mee te doen?”

In zijn analyse stelt ABN Amro dat produceren voor de bovenkant van de markt de beste remedie is tegen de negatieve gevolgen van prijsvolatiliteit. In de bulkproductie waar het aankomt op kostprijsleiderschap hebben Nederlandse zuivelketens niets meer te zoeken, in concurrerende exportregio’s ligt de kostprijs lager. De toekomst ligt daarom in toegevoegde waarde, ofwel produceren voor de bovenkant van de markt, aldus de bank. “De marktdynamiek kan er niet mee worden uitgebannen maar het zorgt wel voor hogere pieken en minder diepe dalen en een betere gemiddelde melkprijs door de jaren heen.”

Absoluut haalbaar
Die opdracht van ‘meer naar beter’ is absoluut haalbaar, stelt de bank, die daarvoor kenmerken van de Nederlandse zuivel opsomt (kwaliteitsimago, toegang tot alle groeimarkten in de wereld, focus op onderscheidend vermogen en duurzaamheid). Maar het wordt wel steeds moeilijker om de juiste segmenten te kiezen door de toenemende dynamiek in de wereldwijde zuivelmarkt. De waarde van producten verandert snel. Als voorbeeld noemt de bank de plotselinge comeback van boter in de concurrentiestrijd met plantaardige oliën en vetten, waardoor er een tekort een melkvet ontstaat. “Een duidelijk signaal was dat er afgelopen periode geen kilo boter uit de markt is gehaald terwijl er zo’n 380.000 ton aan eiwitten en lactose in de vorm van mager melkpoeder is opgeslagen.”

In een analyse van de afgelopen 24 maanden met sterke dalende melkprijzen komt de bank tot de conclusie dat ‘kenmerkende karakteristieken’ van de zuivelmarkt niet meer werken. Zo bleek het principe van de communicerende vaten in de zuivelmarkt niet meer te functioneren toen de kaasafzet lastig werd door het wegvallen van de Russische markt. Er ontstond verdringing in alternatieve afzetmarkten, maar de opbrengsten kwamen zoals gebruikelijk niet tot elkaar, babyvoeding bleef het bovengemiddeld goed doen. Er lijkt, concludeert de bank, sprake te zijn van toenemende verschillen in de melkprijs in individuele afzetketens. Daardoor krijgen bedrijven met één product-markt-combinatie het moeilijk de gemiddelde melkprijs te volgen.

In zijn toelichting zei analist Voorbergen: “De internationale onderneming die alles op orde heeft, presteert het beste.” Hij doelde daarbij onder meer op een vaste melkstroom, creëren van toegevoegde waarde en een sterk imago.

* * *

‘Steunmaatregelen hebben een luchtje’

Tussen september 2014 en mei 2016 daalde de melkprijs met 30 tot 40 procent. Die ongekende prijsval had een forse invloed op de resultaten en liquiditeitsontwikkeling op melkveebedrijven, schetst ABN Amro.

De scherpe volatiliteit voedt de discussie in de sector om de effecten van prijsschommelingen te beperken op de melkveebedrijven. De melkveehouder loopt de grootste risico’s, stelde consultant Ian Palliser. “Hij heeft maar één product en dat is melk.”

Mark Voorbergen

Er zijn ondersteunende instrumenten (door overheid, banken, melkverwerkers) om de risico’s te verminderen, maar het zijn maatregelen waar een luchtje aan zit, zei zuivelanalist Mark Voorbergen. “Alsof de melkveehouder het zelf niet kan.”

Hij vindt dat de marktsignalen mogen doorwerken op het melkveebedrijf; melkveehouders zijn immers onderdeel van een keten die produceert voor de markt. “En als je voor de markt produceert dan moet je het ook voelen.”

Dit artikel verscheen in Zuivelzicht

Het groene onderwijs moet de komende tien jaar leerlingen en studenten anders gaan opleiden. Ze moeten meer internationaal georiënteerd zijn en andere vaardigheden leren zodat ze in een sterk veranderde wereld van land- en tuinbouw tot hun recht komen.

Dat zijn opdrachten die zijn geformuleerd in de Ontwikkelagenda Groen Onderwijs 2016-2025, het plan voor de toekomst van het groene onderwijs dat is opgesteld door het ministerie van Economische Zaken, het agrarische bedrijfsleven en het onderwijs zelf.

Grote uitdagingen
Het onderwijs moet veranderen om de Nederlandse land- en tuinbouw aan de top van de wereld te houden. De agri foodsector, goed voor bijna 17 procent van de Nederlandse export (exportwaarde 112,1 miljard euro), staat voor grote uitdagingen; ze moet zich richten op duurzame productie van voldoende, veilige en gezonde voeding, een leefbare omgeving en een vitale natuur, schrijven de makers van de toekomstagenda.

Nederland dreigt haar positie als gidsland te verliezen als de innovatiekracht afneemt

De ambitie is om internationaal voorloper te blijven in het oplossen van voeding- en duurzaamheidsproblemen waar de wereld mee worstelt. Dat vraagt om grote veranderingen en innovaties. En daar staat druk op. “Nederland dreigt haar positie als gidsland te verliezen als de innovatiekracht afneemt en we daardoor niet meer in staat zijn internationaal voorop te lopen,” staat in de toekomstagenda. “Zonder een sterk groen kennis- en onderwijssysteem is er geen innovatieve en ondernemende groene sector.”

Drie ambities
Daarom moet er geïnvesteerd worden in het kennis- en onderwijssysteem, dat de hele onderwijskolom omvat: van vmbo, mbo (aoc’s), hbo tot Wageningen Universiteit. In de agenda worden drie ambities geformuleerd.

Om te beginnen moet het onderwijs de inhoudelijke vernieuwing van het onderwijs versnellen, zodat deze beter aansluiting houdt bij de veranderingen in de sector. Daarbij moet ze ook meer bijdragen aan de innovatie van het groene bedrijfsleven.

Verder moeten de onderwijsinstellingen het onderwijs internationaler maken, aansluitend bij de steeds grotere internationale oriëntatie van de agrifood sector.

De groene arbeidsmarkt verbreedt en vernieuwt, daardoor ontstaan nieuwe beroepen

In die vernieuwing moeten instellingen hun leerlingen en studenten bovendien gaan voorbereiden op de ontwikkeling dat het bedrijfsleven in de agrifood steeds meer samenwerking zoekt met andere sectoren, zoals ICT, techniek, logistiek en zorg. Daardoor verandert en verbreedt de arbeidsmarkt, er ontstaan nieuwe beroepen.

Groen DNA
Daar moeten de groene scholen op inspelen door in hun opleidingen zogeheten cross-overs te maken naar ander sectoronderwijs. Op die manier moeten ze professionals afleveren die een ‘groen DNA’ hebben, maar wel inzetbaar zijn in uiteenlopende en steeds veranderende werkvelden. Ze moeten bovendien aanjager zijn van de innovatie waar het groene bedrijfsleven voor staat.

Het derde doel is dat onderwijsinstellingen meer leerlingen en studenten afleveren. Het gat tussen de vraag van het bedrijfsleven en het aantal professionals dat het onderwijs aflevert, moet gedicht. Sterker, de voorziene groei van de agri-food sector, vraagt om een verhoogde inspanning om meer studenten op te leiden. Om de instroom te stimuleren, verplichten de participanten zich om het imago van de sector te verbeteren.

Daarnaast moeten instellingen zich sterker gaan profileren, want dat leidt tot meer instroom van studenten, zo hebben Wageningen Universiteit en de hogere agrarische scholen ervaren. Ook de AOC’s (mbo, vmbo) dienen die profileringslag te maken, zij moeten zich organiseren in vijf regionale clusters.

* * *

Financiering is heet hangijzer

Uitvoering van de ontwikkelagenda kost jaarlijks circa 40 tot 45 miljoen euro. De vraag is hoe dat betaald moet worden. Door bezuinigingen op de vernieuwingssubsidies groen onderwijs drogen de financieringsstromen uit Den Haag op. De partijen moeten op zoek naar nieuw geld. “Dat is een forse uitdaging,” zegt beleidsadviseur Klaas Boer, die namens het onderwijs betrokken is bij de ontwikkelingsagenda.

Financiering is een heet hangijzer in het groene onderwijs. De AOC’s liggen al twee jaar in de clinch met het ministerie van EZ over de bekostiging; de 12 instellingen komen dit schooljaar naar eigen zeggen 28 miljoen euro te kort. Ook Wageningen Universiteit worstelt met afspraken die financieel knellen.

Boer vertelt dat het onderwijs dan ook een kanttekening heeft gemaakt bij de uitvoering van de agenda. Als de gaten in de bekostiging niet worden gedicht kan het onderwijs de ambities niet waarmaken, zegt hij. Toch zijn de partijen een inspanningsverplichting aangegaan. Boer is daar optimistisch over. “Er is veel enthousiasme onder het bedrijfsleven.”

Dit artikel verscheen in Boerderij Vandaag

In de debatten over de regelgeving voor de fosfaatrechten boekte het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) een succes. Bij overdracht in familieverband worden de fosfaatrechten niet afgeroomd. “Daar hebben we sterk op ingezet”, zegt voorzitter Andre Arfman. “Als op een bedrijf alleen de poppetjes wisselen en er verandert verder niets, dan zou het vreemd zijn als de rechten worden afgeroomd.”
Arfman (32) zit aan de keukentafel van zijn melkveebedrijf in Vorden. Hij werd op 30 juni gekozen tot de nieuwe voorzitter van het NAJK (achtduizend leden). Sindsdien verdedigt hij met zijn medebestuurders de belangen van de jonge boeren en tuinders.
Aan de onderhandelingstafels en in de lobbycircuits kiezen de NAJK-bestuurders hun onderwerpen. Naast de gebruikelijke dossiers als bedrijfsovername gaat er veel aandacht uit naar de pacht – waarover de onderhandelingen zijn vastgelopen – en de fosfaatwetgeving. Ook loopt het NAJK-bestuur zich warm voor de onderhandelingen over het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) na 2020.

Visie GLB
Er wordt in het bestuur gewerkt aan een visie over het GLB, die dit najaar aan de leden wordt voorgelegd, vertelt de nieuwe voorzitter. “Moet je de vaste hectarepremies houden? Veel van die premies belanden niet bij de boeren, maar bij de eigenaren van de grond. Dat roept weerstand op. Uiteindelijk is de premie bedoeld als inkomensondersteuning voor de boer die het werk doet.”
Het bestuur denkt na over de invulling van die ondersteuning, zegt Arfman. “Of je gaat naar een verzekeringssysteem waardoor je prijsschommelingen kunt afvangen. Amerika heeft zo’n soort systeem. Daar hebben ze het toeslagensysteem volledig afgeschaft en een soort van verzekeringssysteem ingesteld zodat in moeilijke tijden boeren kunnen worden ondersteund.”
Arfman, die gestudeerd heeft aan de Christelijke Agrarische Hogeschool in Dronten en aan de Wageningen Universiteit (master Business Economics), is boer in deeltijd – hij werkt ook drie dagen in week als bedrijfsadviseur bij Alfa Accountants en Adviseurs. Dat brengt hem bij de boeren thuis. Daar hoort hij aan de keukentafel de verhalen over de impact van de lage melkprijzen.

Het sluimert
Arfman vertelt: “Voor veel melkveehouders is de nood best wel hoog. Je hebt nu ook veel kosten met loonwerk, maïs moet worden gekocht. Wat dan ook nog eens doorwerkt is een late uitbetaling van de bedrijfstoeslagen. En zo sluimert het, rekeningen worden laat betaald.”
Zo wordt de nieuwe NAJK-voorzitter gevoed vanuit de actualiteit van zijn eigen bedrijf en dat van anderen; niemand maakt hem iets wijs over de praktijk, die neemt in zijn persoon plaats aan de onderhandelingstafel. In het gesprek aan zijn eigen keukentafel weegt hij zijn woorden, in zijn antwoorden worden regelmatig twee kanten van de medaille belicht.

Hoe is de stemming onder jonge melkveehouders?
“Voor de lange termijn wordt nog altijd een rooskleurig beeld geschetst. Men vindt het werk leuk om te doen. In die zin is er wel een redelijke stemming. Maar nu de prijzen slecht zijn geeft dat wel een drukkend gevoel.”

Er gloort hoop, de melkprijzen trekken aan.
“Nou, we zitten nog in een diep dal en er zijn diepe gaten geslagen. Melkveehouders zullen lange tijd een goede melkprijs moeten vangen om die financiële gaten weer te dichten. Aan de andere kant heb je te maken met achterstallig onderhoud.”

Brengt dit structureel schade toe in de sector?
“Voor een aantal bedrijven met zware financiering denk ik wel. Die zitten vast, grote investeringen zijn niet meer aan de orde. Dan is er nog maar één uitweg: verkopen. En dan hopen dat je eruit kunt springen.”

Door de invoering van de fosfaatrechten moet vanaf 1 januari 2017 de productie terug naar het niveau van 2 juli 2015. Daarbovenop nog een generieke korting. Wat betekent dat voor jullie bedrijf?
“Je kunt het uitrekenen. Maar het is een beetje afwachten hoe de wetgeving er definitief uit komt te zien. Wat heel wenselijk zou zijn is dat je de voordelen uit de Kring-loopwijzer mee kunt nemen zodat je wordt beoordeeld op je bedrijfsspecifieke fosfaatproductie. Er is de afgelopen jaren ingezet op de Kringloopwijzer en wil je daar in de sector enigszins draagvlak voor houden, dan moet je de voordelen ook kunnen gebruiken bij een fosfaatregeling. Op een gegeven moment moet de overheid vertrouwen geven aan zo’n systeem. Met de Kringloopwijzer kun je efficiëntie op het bedrijf belonen en daarmee verzacht je het leed van zo’n fosfaatstelsel op veel bedrijven. Je staat een stuk dichterbij de werkelijkheid.”

Daar zet NAJK op in?
“Dat is wel een van de speerpunten. Je probeert sectorbreed een eenduidig standpunt te krijgen en dat in Den Haag neer te leggen. En het moet niet zo zijn dat de fosfaatregeling een speeltje wordt en het beleid wijzigt als er een poppetje met een andere politieke kleur komt te zitten. Er moet beleid komen waar je jaren mee vooruit kunt. De doelstelling van dit alles is wel dat derogatie behouden blijft. Het zou toch wat zijn als je de derogatie kwijtraakt en wel met fosfaatrechten zit.”

Als je naar de toekomst van de melkveehouderij kijkt, is dan de Kringloopwijzer een belangrijk instrument?
“Dit is misschien wel het mvo-rapport van de melkveehouderij. Er zitten aspecten in waarmee je netjes kunt laten zien hoe je op milieuaspecten presteert en hoe je op een duurzame manier je bedrijf runt.”

Je was in 2013 voorzitter van de jongerenraad van FrieslandCampina. Nu van NAJK. Welke koers moet FrieslandCampina varen vanuit het perspectief van jonge melkveehouders?
“Sowieso de boel in eigen hand houden, daarmee bedoel ik dat de coöperatie eigendom blijft van de melkveehouders. Daarnaast toeleggen op het verwaarden van melk, dus in producten die meer geld opleveren en prijsvast zijn. Dat is babyvoeding ja. En ouderenvoeding, maar ook grondstoffen voor medicijnen.”

Onlangs zei Jorrit Kiewik – net zoals jij jong en een zoon van een melkveehouder – in ZuivelZicht dat de landbouw failliet is gezien de milieuproblemen en maatschappelijke weerstand. Jorrit is net directeur van Youth Food Movement en productievermindering is de inzet van zijn lobby. Hoe kijkt de NAJK-voorzitter daar tegenaan?
“Aan schaalvergroting hoeft niet direct een nadeel te kleven. Het wordt wel vaak als vies woord zo uitgelegd. Maar bedrijven zijn altijd in ontwikkeling. Als je niet extra mag melken dan ontneem je de melkveehouder de mogelijkheid om te investeren in nieuwe stallen die diervriendelijker zijn en beter voor de boer. Ik denk niet dat we in Nederland naar bedrijven moeten met duizend melkkoeien of meer. Voor een aantal is verbreding met een zorgtak, een kaasmakerij of een camping een optie als ze dat leuk vinden, maar die oplossing is maar voor een beperkt aantal ondernemers geschikt. Het overgrote deel moet het wel verdienen met produceren van melk.”

Nu de lage melkprijzen, straks de fosfaatrechten, de financiële druk blijft groot. Moeten jonge melkveehouders hun bedrijven financieel robuuster maken?
“Dat denk ik wel ja. Als de prijzen hoog zijn, komt er meer binnen en kun je een buffer creëren. Aan de andere kant is het wel zo dat jonge melkveehouders vaak zwaar gefinancierd zijn omdat ze een overname hebben moeten betalen en dus minder in staat zijn om te bufferen.”

Vervult jou dat met zorg?
“Je moet na zo’n crisis als deze niet in de waan van de dag verder gaan. Je moet dat als ondernemer zelf doen, maar je kunt ook kijken naar de financieringssystemen. Kunnen die niet anders, zodat je in tijden van hoge melkprijzen twee keer zo snel aflost en in tijden van lage prijzen een tijdje niet? Daar zou je als sector over na kunnen denken.”

* * *

Flexibeler met melkrobots
In Vorden boert Andre Arfman in maatschap met zijn vader en moeder op een bedrijf met 180 melkkoeien, 100 stuks jongvee en 70 ha land. In de stal staan drie melkrobots. De melkgevende koeien staan jaarrond op stal, het overige vee wordt geweid.

Op het melkveebedrijf werd in 2009 een nieuwe stal gebouwd. “De oude stal was overvol. Die wilden we uitbreiden. En we wilden automatisch gaan melken. De keuze was twee of drie robots. Je wilt de kosten van de nieuwbouw terugverdienen dus moet je wat meer koeien gaan melken. Dan kom je uit bij drie robots.”

Het besluit om over te stappen naar melkrobots was een gezamenlijk besluit, maar wel een met het oog op de toekomst. “Je creëert er arbeidsverlichting mee, met name fysiek. In mijn accountantswerk kom ik veel oudere boeren tegen met versleten schouders of iets anders. Bovendien ben je flexibeler. Daarnaast vonden we het ook beter voor het welzijn van de koeien.”

Dit artikel verscheen in Zuivelzicht